Con gà trong văn hoá Việt: tranh Đông Hồ, ca dao, tục cúng và ngũ đức

Trong văn hoá Việt, con gà là con giáp gắn với đời sống làng quê nhiều nhất: gà trống gáy báo sáng, gà luộc có mặt trên mâm cúng giao thừa, tranh gà Đông Hồ treo ngày Tết, và cả kho ca dao, tục ngữ nói về tình anh em, cách chọn gà, cách ứng xử. Người xưa còn gán cho gà “ngũ đức”: văn, võ, dũng, nhân, tín. Người tuổi Dậu nổi tiếng quen thuộc nhất với người Việt là đại thi hào Nguyễn Du, sinh năm Ất Dậu.

• Vị trí: con giáp thứ mười, chi Dậu, hành Kim; giờ Dậu là 17–19 giờ, lúc gà lên chuồng.
• Trong nghi lễ: gà trống luộc trên mâm cúng giao thừa, cúng Tết, giỗ; tục xem chân gà đầu năm.
• Trong mỹ thuật: tranh gà dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh), tượng, gốm có hình gà trống.
• Trong lời ăn tiếng nói: “Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”, “Gà tức nhau tiếng gáy”, “gà trống nuôi con”.
• Giống gà nổi tiếng: gà Đông Tảo (Hưng Yên), gà Hồ (Bắc Ninh), gà Mía (Sơn Tây).

Ngũ đức của gà: từ sách cổ vào lời dạy trong nhà

Quan niệm gà có năm đức xuất phát từ sách Hàn Thi Ngoại Truyện của Trung Hoa và được nhà nho Việt nhắc lại nhiều đời. Mào đỏ trên đầu như mũ quan là văn; cựa nhọn ở chân là võ; gặp địch dám xông vào là dũng; kiếm được mồi thì cục cục gọi đàn là nhân; gáy đúng giờ mỗi sớm là tín.

Ở nhà quê, ông bà vẫn mượn hình ảnh này để dạy con cháu: có cái ăn thì nhớ chia, hẹn giờ thì giữ đúng như gà gáy. Với người tuổi Dậu, đây là cách đọc tính cách nhẹ nhàng và tích cực hơn nhiều so với các lời phán sẵn. Muốn đọc kỹ hơn về nết người tuổi gà, xem bài tính cách người tuổi Dậu.

Tranh gà Đông Hồ và hình gà trong mỹ thuật dân gian

Làng tranh Đông Hồ ở Thuận Thành, Bắc Ninh in tranh bằng ván gỗ khắc trên giấy điệp, màu lấy từ vật liệu tự nhiên. Trong các đề tài quen thuộc có tranh gà trống oai vệ và tranh đàn gà mẹ con. Gà trống tượng trưng cho sự mạnh mẽ, xua điều xấu đầu năm; đàn gà con quây quanh mẹ gợi mong ước con cháu đông đủ, sum vầy.

Trước đây, mỗi dịp Tết nhiều nhà dán tranh gà lên cửa hay vách. Ngày nay tranh Đông Hồ được mua làm quà, đóng khung treo phòng khách. Gia chủ tuổi Dậu muốn treo tranh gà thì phòng khách hoặc lối vào là chỗ hợp, còn phòng ngủ nên để tranh dịu mắt hơn.

Gà trên mâm cúng: giao thừa, Tết và ngày giỗ

Con gà trống luộc

Mâm cúng giao thừa và mâm cơm ngày mồng Một ở miền Bắc gần như không thể thiếu đĩa gà trống luộc vàng óng. Người ta thường chọn gà trống tơ, mào đỏ, da căng, luộc nguyên con, đặt tư thế quỳ. Vài năm gần đây có kiểu cho gà ngậm một bông hồng đỏ, coi như lời chúc may mắn cho năm mới. Miền Nam thì mâm cúng có nhiều món hơn, gà không bắt buộc nhưng vẫn hay gặp.

Tục xem chân gà

Sau lễ cúng, nhiều nhà giữ lại chân gà để nhờ người biết xem đoán chuyện trong năm qua hình dáng các ngón, vảy và đường gân. Đây là tục cũ có từ lâu ở Bắc Bộ, mỗi thầy một cách đọc. Nên coi như một nét văn hoá ngày Tết, nghe cho vui, không nên vì một chiếc chân gà mà lo lắng cả năm.

Mâm cúng làm gọn thì sao

Nhà ít người, ở chung cư hay ăn chay có thể thay gà bằng xôi, hoa quả. Không có quy định nào bắt buộc phải có gà; điều người xưa coi trọng là lòng thành và mâm cơm sạch sẽ. Lịch cúng và xuất hành dịp Tết Đinh Mùi có trong bài tuổi Dậu xông đất, xuất hành Tết 2027.

Ca dao, tục ngữ về con gà và bài học trong từng câu

• “Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.” Lời khuyên anh em trong nhà nhường nhịn, có chuyện gì thì cùng nhau đối phó với bên ngoài.
• “Gà tức nhau tiếng gáy.” Nói về thói ganh đua, hơn thua những chuyện nhỏ.
• “Gà nhà bôi mặt đá nhau.” Chê người cùng phe, cùng nhà mà quay ra hại nhau.
• “Gà trống nuôi con.” Chỉ người cha một mình nuôi con, thường nói với giọng thương cảm.
• “Gà đen chân trắng, mẹ mắng cũng mua; gà trắng chân chì, mua chi giống ấy.” Kinh nghiệm chọn gà của người đi chợ ngày trước.

Còn bài đồng dao “Con gà cục tác lá chanh” thì gần như đứa trẻ nào cũng thuộc, và gà luộc chấm muối tiêu chanh, rắc lá chanh thái chỉ đến nay vẫn là món ăn ai cũng quen.

Chọi gà trong lịch sử và lễ hội

Chọi gà có mặt từ rất sớm. Trong Hịch tướng sĩ, Trần Hưng Đạo trách các tướng “hoặc lấy việc chọi gà làm vui”, cho thấy thú chơi này đã phổ biến trong giới quý tộc thời Trần. Nhiều làng ở Bắc Bộ vẫn giữ hội chọi gà đầu xuân như một trò thi tài. Ngày nay, cần phân biệt hội làng truyền thống với các hình thức cá cược trái phép – thứ không còn là văn hoá nữa.

Người tuổi Dậu nổi tiếng: chỉ nêu những trường hợp rõ năm sinh

Danh sách “người nổi tiếng tuổi Dậu” trên mạng thường sai năm sinh hoặc lẫn giữa dương lịch và âm lịch. Ở đây chỉ nêu hai trường hợp quen thuộc, năm sinh được ghi phổ biến:

• Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều, sinh tháng 11 năm Ất Dậu. Theo dương lịch, ngày sinh rơi vào đầu năm 1766, nhưng tính tuổi theo âm lịch thì vẫn là Ất Dậu (1765).
• Hoài Thanh, nhà phê bình văn học, đồng tác giả “Thi nhân Việt Nam”, sinh năm 1909 – năm Kỷ Dậu.

Trường hợp Nguyễn Du cũng là ví dụ hay để nhớ: người sinh tháng Chạp hoặc tháng Giêng dương lịch phải đối chiếu ngày Tết trước khi kết luận mình tuổi gì. Bảng ngày sinh của từng năm Dậu từ 1945 đến 2017 có trong các bài tử vi trọn đời, ví dụ Quý Dậu 1993 nam mạng.